ภาพพุทธประวัติจากหินสลัก
ยุคก่อนมีพระพุทธรูปในประเทศอินเดีย พ.ศ. ๓๐๐–๗๐๐
ถ่ายจากภาพปั้นที่จำลองขึ้นใหม่ เพื่อกิจการแห่งโรงมหรสพทางวิญญาณ ณ สวนโมกขพลาราม อ.ไชยา จ.สุราษฎร์ธานี
-
พุทธทาสภิกขุ รวบรวมและอธิบาย

ภาพที่ ๔๘

ภาพพระพุทธองค์ปางปรินิพพาน แบบภารหุต แบบหนึ่ง ซึ่งมีอยู่หลายแบบ. ผู้ดูลองทำการเปรียบเทียบดูเองกับแบบสาญจี ในภาพที่แล้วมา. สิ่งที่น่าสนใจที่สุดก็คือเครื่องประดับคน และประดับสถูป.
(จากหินสลัก แบบภารหุต สมัยสุงคะ พ.ศ.๓๐๐-๔๐๐)

คำอธิบายภาพที่ ๔๘

ภาพสถูปสัญลักษณ์แห่งการปรินิพพานภาพนี้ แทบจะไม่ต้องการคำอธิบายอะไรอีกโดยหลักใหญ่ ๆ ในเมื่อได้เข้าใจตามคำอธิบายในภาพที่ ๔๗ มาเป็นอย่างดีแล้ว. ภาพนี้เป็นแบบภารหุต ลองใคร่ครวญดูว่าศิลปินมุ่งหมายจะแสดงอะไร ต่างกันอย่างไร หรือว่าความต้องการของผู้ที่สั่งให้จัดทำไปนั้นมุ่งไปในทางอะไร.

เมื่อประมวลภาพสถูปแบบภารหุตมาดูด้วยกันแล้วจะพบว่าต้องการจะแสดงความหมายต่าง ๆ ด้วยลวดลาย ไม่เว้นแม้แต่ที่ส่วนที่เรียกว่าอัณฑะ ดังที่จะเห็นได้ในภาพนี้. แบบสาญจีจะปล่อยส่วนที่เรียกว่าอัณฑะนี้ให้เกลี้ยง มีหรรมิกานิดเดียวและฉัตรเล็ก ๆ เพื่อให้ดูแล้วรู้สึกว่า ส่วนล่างของสถูปนั้น เต็มไปด้วยสิ่งต่าง ๆ เทียบกันได้กับความโกลาหลวุ่นวายในภาพทั้งสามแล้วค่อย ๆ เกลี้ยงไม่มีอะไรยิ่งขึ้นไป จนกระทั่งส่วนบนซึ่งถือว่าเป็นส่วนที่เหนือโลก ก็พยายามทำให้ดูเกลี้ยงถึงที่สุด ส่วนแบบภารหุตนี้เห็นได้ว่ามิได้เป็นอย่างนั้น เข้าใจว่าเป็นเพราะมีข้อยึดถือต่างกัน สมกับที่เมืองภารหุตนั้นอยู่ไปทางเหนือ.

สำหรับสถูปในภาพนี้ เมื่อดูลงมาจากข้างบน ก็เริ่มด้วยฉัตรกว้างเกือบเท่าองค์สถูป, มีมาลัยแขวนที่ริมสองข้างห้อยลงมา, มีดอกไม้สองดอกขนาบสองข้างคันฉัตร, มีเชิงซ้อนเล็กเข้ามา ๆ ๒ ชั้น, ใต้นั้น และบนหรรมิกา มีซุ้มแบบซุ้มโพธิฆร ตั้งอยู่ทำนองเป็นที่ประทับของพระพุทธองค์ เห็นเพียงเป็นรูปจั่วเล็ก ๆ ซึ่งถูกบังเสียรอบด้าน, ถัดนั้นคือหรรมิกา มีลักษณะเหมือนกับล้อมโพธิฆรนั้นไว้อีกทีหนึ่ง, สองข้างหรรมิกามีดอกไม้และมาลัยขนาบ, ถัดมาถึงตัวอัณฑะ มีลวดลายเป็นระย้ากับเฟื่องอย่างงดงาม ในแบบลักษณะที่น่าสังเกต สำหรับเปรียบเทียบกับแบบไทยเรา, รอบอัณฑะมีรั้วล้อมฐานประทักษิณ แต่ทำชิดเสียทีเดียว เพราะเป็นเพียงภาพ ไม่ใช่ตัวสถูปเอง, ใต้รั้วประทักษิณ มีลวดลายเป็นจุด และรูปฝ่ามือเป็นแถวล้อมรอบในลักษณะเป็นเมธิ แล้วก็หมดกัน. ความหมายของลวดลายละเอียดปลีกย่อยในที่นี้จะมีเป็นอย่างไรนั้น ทิ้งไว้ให้สันนิษฐานกันตามพอใจ แต่อย่าลืมสังเกตให้ละเอียดเป็นต้นว่า ฝ่ามือที่เป็นแถวนั้น อาจจะเป็นฝ่าเท้าหรือฝ่าพระบาทก็ได้ ซึ่งคงจะมีความมุ่งหมายจะแสดงอะไรอย่างหนึ่งของคนที่นั่นเมื่อสองพันกว่าปีมาแล้ว ไม่ใช่ทำไปสักว่าให้แปลก ๆ หรือให้แล้ว ๆ ไป.

สองข้างสถูป มีเทวดาสองตน ถือเครื่องสักการะขนาบอยู่ เป็นที่น่าสังเกตว่า เทวดาแบบภารหุตนี้ มิได้ทำแบบกินนร คือ ตัวเป็นนกเหมือนแบบสาญจีไปเสียทั้งหมด, แต่ทำเป็นคนโดยสมบูรณ์ทำนองเดียวกับเทวดาแบบฝรั่งก็มี แต่มีปีกหางใหญ่พอที่จะบินได้ไม่เหมือนเทวดาฝรั่งที่ทำปีกนิดเดียวพอเป็นพิธี, ในภาพนี้จะเห็นได้ว่า เทวดาทางซ้ายมือที่ถือช่อดอกไม้นั้น ตัวเป็นคน, ส่วนเทวดาตัวทางขวามือที่ถือพวงมาลัยนั้นตัวเป็นนก แถมยังดูเหมือนต้องเกาะกิ่งไม้ด้วย ต่างกันอยู่, ดังนั้นทำให้เราไม่อาจจะกล่าวได้ว่า เทวดาตามแบบมาตรฐานของอินเดียนั้น เป็นกินนรหรือเป็นคนอย่างตายตัวลงไป ขอให้สังเกตไว้เท่านั้น; เพื่อโบราณคดี.

ที่สองข้างสถูปนี้ มีต้นไม้อยู่ข้างละต้น มีลักษณะไม่ใช่ต้นโพธิ์ แต่เป็นต้นสาละ ดังนั้นจึงเชื่อว่าภาพนี้เป็นฉากของการปรินิพพานที่ "ระหว่างต้นรังทั้งคู่" ดังที่เราเรียกกันติดปากนั่นเอง, และต้นสาละนั้นกำลังมีดอกสมตามท้องเรื่องในตำนานทุกประการ. ข้อที่ยังคงชวนฉงนอยู่เสมอก็คือข้อที่ว่า ทำไมจึงไม่มีการกระทำเพียงภาพแท่นยาว ๆ ระหว่างต้นไม้สองต้นนี้กันบ้างเท่านั้น? คงกระทำแต่ภาพสถูปแทนพระบรมศพทุกแห่งไป ทำนองจะกลัวไปว่า จะไปพ้องกับฉากอื่น ๆ ซึ่งเป็นไปในขณะที่ยังทรงท่องเที่ยวโปรดสัตว์อยู่เสียกระมัง, ถึงกระนั้นก็ยังมีทางที่จะคิดว่า พระองค์ประทับบนแท่นนั้นตั้งหลายชั่วโมงก่อนปรินิพพาน ทำไมไม่ทำภาพแสดงฉากตอนนี้ด้วยพระแท่นว่างบ้างเล่า, ในที่สุดก็ต้องสรุปว่า ถ้าเกี่ยวกับการปรินิพพานแล้วเป็นอันแสดงสัญลักษณ์ของพระพุทธองค์ด้วยภาพสถูปทั้งนั้น แม้กระทั่งในตอนที่ยังไม่สิ้นพระอัสสาสะปัสสาสะกระมัง, โดยเฉพาะอย่างยิ่งในศิลปกรรมแบบภารหุตซึ่งกระทำภาพต้นสาละคู่ไว้ด้วยนี้, ขอให้ตั้งข้อสังเกตกันต่อไป.

สำหรับภาพมนุษย์สองข้างสถูปนั้น มีข้างละสามคน ดูจะเป็นผู้ชายทั้งหมด, ถ้าจะมีผู้หญิงบ้าง ก็คือสองคนที่กำลังคุกเข่าอยู่สองข้างสถูปเท่านั้น, ทั้งสองคนที่ยืนอยู่ริมสุดขวาและซ้ายนั้น มีลักษณะเป็นกษัตริย์ชั้นเจ้าแผ่นดิน จึงสันนิษฐานว่า คนที่คุกเข่าอยู่นั้นเป็นชายาของแต่ละองค์ซึ่งเป็นกษัตริย์พ่อลูก หรืออะไรทำนองนั้น. คนที่หันหลังให้ติดกับสถูปทางซ้ายมือ มีลักษณะเดินเวียนประทักษิณ เช่นเดียวกับคนที่โผล่หน้าออกมาชิดสถูปทางขวามือด้วยกัน, เป็นอันว่ามีการแสดงความเคารพครบทั้งสามแบบคือการยืนพนมมือไหว้, การกราบไหว้, และการเวียนประทักษิณ, ใน ๓ อิริยาบถคือ นั่ง ยืน และเดิน. การที่ขาดอิริยาบถนอนนั้น เข้าใจว่าในยุคนั้นไม่มีท่าแสดงความเคารพด้วยอิริยาบถนอน, ไม่เหมือนในยุคต่อมา ซึ่งทางธิเบต หรือแม้ในอินเดียสาขาอื่นจากพุทธบริษัท ได้ประดิษฐ์ท่าไหว้แบบ "อัษฎางคประดิษฐ์" ขึ้นอีกท่าหนึ่ง คือนอนราบลงไปด้วย ดังจะเห็นได้ทั่วไปในบริเวณพุทธคยาซึ่งกระทำโดยภิกษุธิเบต, และท่านอนอย่างเดียวกันของชาวฮินดูในฤดูไหว้พระในวิหารพระอาทิตย์ที่นาลันทา, นอนไหว้เช่นนั้นทุก ๆ ช่วงตัวมาจากสระน้ำริมวัด จนกระทั่งถึงในวิหาร. เราไม่เคยพบท่าไหว้เช่นนี้ในหินสลักของพุทธบริษัทยุคสองพันปีเศษมาแล้ว เราจึงถือว่าไม่มี.

ศิลปะแบบสาญจี ต่างจากแบบภารหุตในแง่ไหนบ้าง ผู้มีสายตาของศิลปินดูเอาเองก็แล้วกัน.

@

ภาพพุทธประวัติจากหินสลัก > ภาพที่ ๔๘


หัวข้อธรรมในคำกลอน (คัดมาเฉพาะที่เป็นลายมือของท่าน)

: คำนำ | คำประพันธ์ | ความทุกข์เกิด | สัพพัญญู | ส.ค.ศ. | การงาน | กิเลสคุย | จริงซี่! | ยาระงับสรรพทุกข์ | ปิด-ปิด-ปิด | เปิด-เปิด-เปิด | นั่งริมธาร | นั่งเหนือเมฆ | บ้า ดี | อะไรที่ไหน | บาปใหญ่-บาปลึก? | ตัวกู-ตัวสู | ของกู-ของสู | ตัวกู-ตัวสู | สุจิต-ทุจิต | มีอยู่แล้ว | รักสงบ | สหายเอ๋ย | ความแก่ | ต้นสนเฒ่า | ตายก่อนตาย | ปริญญาจากสวนโมกข์ | มันมีเท่านี้เอง | รสแห่งความเปลี่ยนแปลง | ดับสังขาร | ยามไหนก็ได้ | เป็นอยู่ด้วยจิตว่าง | ปากอย่างใจอย่าง | อะไรเผือก? | บุญเป็นอะไร | ชาวบ้าน-ชาววัด | เป็นมนุษย์หรือเป็นคน? | เราสร้างดวง อย่าให้ดวงสร้างเรา | อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ | การพึ่งผู้อื่น | มองแต่แง่ดีเถิด | ตาบอด-ตาดี | โลกนี้คืออะไรแน่? | โลกรอดเพราะกตัญญู | ความสุข | ความอยาก | อาจารย์ไก่ | สูบบุหรี่? | ถ้าสตรีดื่มเหล้า | มีมาร-ไม่มีมาร


พินัยกรรม

: บทนำ | ๑.อนุสาวรีย์ของเรามีแล้ว | ๒.พินัยกรรมทำไม? | ๓.พินัยกรรม | | | | | | | ๑๐ | ๑๑ | ๑๒.พอสักว่าได้ยิน | ๑๓.หาธรรมเพื่อชีวิตเถิด | ๑๔.เกษตรกรรม | ๑๕.มัชฌิมา ๓ | ๑๖.ดีที่สุดก็ไม่ดีเท่าว่าง(จากดี) | ๑๗.อย่าให้มันเข้าไปอยู่ในใจ | ๑๘.อภิธรรมแท้ | ๑๙.ปมาณ/มิติ ไม่มีสำหรับพระอรหันต์ | ๒๐.อนิจฺจํไปพลางก่อน | ๒๑.อภิธรรมหรือจ้ะ | ๒๒.พ้นตายได้นะจ้ะ | ๒๓.เราไม่มีปัญญาที่จะมีเงินถึงล้าน | ๒๔.สิ่งที่น่ารักและควรรักที่สุด | ๒๕.สุขจริงแท้–แท้จริง | ๒๖.ถ้ากินไข่ได้หมดฟอง | ๒๗.ความจริงที่พากันมองข้าม | ๒๘.พินัยกรรม ๓ ข้อ | ๒๙ | ๓๐.โลงมีหลาย


จิตประภัสสร


ภาพพุทธประวัติจากหินสลัก

 


ขอขอบคุณผู้ทรงคุณวุฒิที่นำผลงานของท่านมาลงเพื่อเป็นวิทยาทานมา ณ ที่นี้ด้วย

  การเรียนการสอนฟิสิกส์ 1  ผ่านทางอินเตอร์เน็ต

1. การวัด 2. เวกเตอร์
3.  การเคลื่อนที่แบบหนึ่งมิติ 4.  การเคลื่อนที่บนระนาบ
5.  กฎการเคลื่อนที่ของนิวตัน 6. การประยุกต์กฎการเคลื่อนที่ของนิวตัน
7.  งานและพลังงาน  8.  การดลและโมเมนตัม
9.  การหมุน   10.  สมดุลของวัตถุแข็งเกร็ง
11. การเคลื่อนที่แบบคาบ 12. ความยืดหยุ่น
13. กลศาสตร์ของไหล   14. ปริมาณความร้อน และ กลไกการถ่ายโอนความร้อน
15. กฎข้อที่หนึ่งและสองของเทอร์โมไดนามิก  16. คุณสมบัติเชิงโมเลกุลของสสาร
17.  คลื่น 18.การสั่น และคลื่นเสียง

  การเรียนการสอนฟิสิกส์ 2  ผ่านทางอินเตอร์เน็ต  

1. ไฟฟ้าสถิต 2.  สนามไฟฟ้า
3. ความกว้างของสายฟ้า  4.  ตัวเก็บประจุและการต่อตัวต้านทาน 
5. ศักย์ไฟฟ้า 6. กระแสไฟฟ้า 
7. สนามแม่เหล็ก  8.การเหนี่ยวนำ
9. ไฟฟ้ากระแสสลับ  10. ทรานซิสเตอร์ 
11. สนามแม่เหล็กไฟฟ้าและเสาอากาศ 

12. แสงและการมองเห็น

13. ทฤษฎีสัมพัทธภาพ 14. กลศาสตร์ควอนตัม
15. โครงสร้างของอะตอม 16. นิวเคลียร์ 

  การเรียนการสอนฟิสิกส์ทั่วไป  ผ่านทางอินเตอร์เน็ต

1. จลศาสตร์ ( kinematic)

   2. จลพลศาสตร์ (kinetics) 

3. งานและโมเมนตัม 4. ซิมเปิลฮาร์โมนิก คลื่น และเสียง
5.  ของไหลกับความร้อน 6.ไฟฟ้าสถิตกับกระแสไฟฟ้า 
7. แม่เหล็กไฟฟ้า  8.    คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้ากับแสง
9.  ทฤษฎีสัมพัทธภาพ อะตอม และนิวเคลียร์ 

 

ศัพท์วิทยาศาสตร์ ฉบับราชบัณฑิตสถาน

A  B  D  F  G  H  I  J  K  L  M  N 

O  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y 

                        ถ            

                          อ   

นักวิทยาศาสตร    หน่วย      ศัพท์แผ่นดินไหวตัวอักษรจาก A-M   จาก N-Z

 

 A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

คำศัพท์คณิตศาสตร์ที่น่าสนใจ

หมวด : | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |

    ศัพท์เคมี    ศัพท์คณิตศาสตร์   ศัพท์ฟิสิกส์   

  บทความวิทยาศาสตร์      ศัพท์ชีววิทยา      สื่อการสอนฟิสิกส์      ศัพท์วิทยาศาสตร์

พจนานุกรมเสียง 1   แมว    วัว 1    วัว 2    วัว 3    เหมียว   แกะ     พจนานุกรมภาพการ์ตูน

พจนานุกรมภาพเคลื่อนไหว   ดนตรี  Bullets แบบ JEWEL  พจนานุกรมภาพต่างๆ 

ภาพเคลื่อนไหวของสัตว์ต่างๆ  โลกและอวกาศ

อุปกรณ์และเครื่องมือต่างๆ

กลับหน้าสารบัญ

กลับหน้าแรกโฮมเพจฟิสิกส์ราชมงคล

ครั้งที่

เซ็นสมุดเยี่ยม

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์